Hantavirus: Mối Đe Dọa Từ Loài Gặm Nhấm
–
Từ Du Thuyền Đại Dương Đến Đất Liền

Hình 1: Hanta Virus

Đầu năm 2025, Bà Betsy Arakawa (65 tuổi), vợ của tài tử gạo cội Gene Hackman, qua đời tại nhà riêng ở Santa Fe, bang New Mexico, được xác định vì “Hội chứng phổi do Hantavirus” (Hantavirus Pulmonary Syndrome - HPS). Virus này lây truyền sang người thông qua việc tiếp xúc với nước tiểu, phân hoặc nước bọt của các loài gặm nhấm (rodent, chủ yếu là chuột). Trong trường hợp của bà Arakawa, các nhân viên điều tra đã tìm thấy dấu vết của chuột xâm nhập và làm tổ tại các công trình phụ trong khu bất động sản của gia đình. Trước khi qua đời, hồ sơ tìm kiếm trên máy tính cho thấy bà đã tự tra cứu các triệu chứng giống cúm, chóng mặt và các kỹ thuật hỗ trợ hô hấp. Tuy nhiên, căn bệnh này tiến triển rất nhanh, gây suy hô hấp cấp và có tỉ lệ tử vong rất cao (khoảng 40%). Chồng bà, 95 tuổi, cũng qua đời sau đó tại nhà do bệnh tim mạch biến chứng từ bệnh Alzheimer giai đoạn tiến triển và không hay biết là vợ mình đã chết. Thi thể của hai vợ chồng và một chú chó cưng của họ được nhân viên bảo trì phát hiện nhiều ngày sau đó. Sự việc này đã gây chấn động dư luận Mỹ vào thời điểm đó, không chỉ vì danh tiếng của Gene Hackman mà còn vì sự nguy hiểm của Hantavirus – một loại virus "âm thầm" thường xuất hiện ở các vùng nông thôn phía Tây Nam Hoa Kỳ.

Một biến cố y tế vừa xảy ra trên một du thuyền đã một lần nữa đặt Hantavirus vào tầm chú ý của thế giới, nhưng điểm khác biệt quan trọng là nó xảy ra trong một tập thể khép kín trên một chiếc tàu ngoài biển, và chủng (species) Hantavirus lần này có thể lây từ người này qua người khác. Con tàu đang nằm trong tâm điểm của vụ bùng phát Hantavirus này là chiếc MV Hondius, chở 150 du khách, khởi hành từ Ushuaia, Argentina (Nam Mỹ, cửa ngõ đi Nam Cực) vào khoảng tháng 3 năm 2026. Sau khi ghé thăm các khu vực tại Nam Cực và Đảo South Georgia, con tàu thực hiện một chuyến "nhảy đảo" (island-hopping) đi về phía bắc qua các đảo hẻo lánh như Tristan da Cunha, Saint Helena và Đảo Ascension. Hiện tại, tàu đang neo đậu tại Praia, Cape Verde (ngoài khơi Tây Phi) sau khi các trường hợp tử vong và nhiễm bệnh được báo cáo.

Cập nhật tình hình vụ bùng phát (Tính đến ngày 7 thg 5, 2026):

• Số ca tử vong: Đã xác nhận 3 trường hợp tử vong. Các nạn nhân bao gồm một cặp vợ chồng người Hà Lan và một công dân Đức.
• Các ca nhiễm khác: Ngoài 3 người tử vong, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận ít nhất 4 trường hợp khác (bao gồm cả hành khách và phi hành đoàn) đang có triệu chứng hoặc đã được xác nhận dương tính. Một số bệnh nhân đã được sơ tán y tế đến Nam Phi để được chăm sóc đặc biệt.
• Nghi vấn về sự lây nhiễm: Điểm đáng chú ý trong vụ việc này là các chuyên gia đang điều tra khả năng lây truyền từ người sang người (vốn rất hiếm gặp ở Hantavirus, ngoại trừ chủng Andes virus tại Nam Mỹ). Vì con tàu vừa rời khu vực Nam Mỹ trước đó, đây là giả thuyết chính đang được xem xét. Các quan chức ở Argentina - nơi hantavirus đã dẫn đến 28 ca tử vong trên toàn quốc vào năm ngoái, theo Bộ Y tế - cho biết họ xác nhận không có hành khách nào có triệu chứng khi Hondius rời đi. Các triệu chứng có thể xuất hiện đến 8 tuần sau khi tiếp xúc, các quan chức cho biết (1). ¹ Không có chuột trên du thuyền Hondius.

Ngày 5 tháng 5, Tổ chức Y tế Thế giới, cho biết: " có thể có một số lây truyền từ người sang người đang xảy ra giữa những người tiếp xúc thực sự thân thiết, vợ chồng, những người đã ở chung cabin".

Khoảng 40 hành khách hiện đang là đối tượng của một cuộc truy vết tiếp xúc (contact tracing) quốc tế quy mô lớn sau khi rời tàu MV Hondius tại đảo Saint Helena (một lãnh thổ hải ngoại của Anh ở Nam Đại Tây Dương) vào ngày 24 tháng 4 năm 2026.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các cơ quan y tế lo ngại vì chủng virus được xác định trong vụ việc này là Andes virus, một loại Hantavirus hiếm hoi có khả năng lây truyền từ người sang người (human-to-human transmission) qua tiếp xúc gần. Việc 40 người này di chuyển bằng máy bay thương mại trước khi có lệnh phong tỏa tàu đã tạo ra một thách thức lớn cho công tác kiểm soát dịch bệnh toàn cầu (2). ²

• Tình trạng hiện tại: Chính quyền Cape Verde hiện vẫn chưa cho phép hành khách rời tàu nhằm đảm bảo an toàn y tế và thực hiện các bước khử khuẩn môi trường. Bộ Y tế Tây Ban Nha đã xác nhận vào tối thứ Ba 5/5/26 rằng họ sẽ tiếp nhận MV Hondius ở Quần đảo Canary "theo luật pháp quốc tế và các nguyên tắc nhân đạo." Khi ở quần đảo Canary, các đội y tế sẽ kiểm tra và điều trị cho tất cả hành khách và phi hành đoàn và chuyển họ về nước, tuyên bố cho biết (theo Reuters).

Dù Hantavirus thường gắn liền với môi trường đất liền và các kho bãi cũ, chuyện xảy ra trên tàu MV Hondius là một trường hợp y khoa hàng hải cực kỳ hiếm gặp, nghi ngờ bắt nguồn từ việc thực phẩm hoặc vật tư bị nhiễm bẩn bởi loài gặm nhấm tại các điểm dừng chân trước đó.

1. Chuột và Người: Mối Nguy Hiểm Tiềm Tàng

Người Việt Nam chúng ta không ai lạ gì chuột. Khi định cư tại các quốc gia phát triển như Mỹ, nhiều người lầm tưởng rằng đã giã từ được những căn bệnh hiểm nghèo từ chuột như bệnh dịch hạch (plague) hay bệnh sốt phát ban (typhus). Tuy nhiên, thực tế phức tạp hơn nhiều. Từ năm 1993, tại Mỹ bắt đầu xuất hiện những trường hợp từ trẻ em đến người lớn bị sốt đột ngột, viêm phổi (pneumonia), ngộp thở/suy hô hấp (respiratory distress) và dẫn đến tử vong. Bệnh xuất hiện đầu tiên ở miền Tây Nam Hoa Kỳ và gần đây đã ghi nhận những ca lẻ tẻ tại Virginia. Thủ phạm là một loại siêu vi trùng lạ mang tên Hantavirus, sống ký sinh trên mình loài chuột nai (deer mouse - tên khoa học Peromyscus maniculatus, hình 2).

Loại virus này không lây qua vết cắn mà chủ yếu lây qua việc con người hít phải các hạt bụi chứa virus từ chất bài tiết (excreta) như phân và nước tiểu của chuột đã khô đi trong không khí.

2. Tình Hình Dịch Tễ (Epidemiology)

Tại Hoa Kỳ và Virginia

Tại Mỹ, tỷ lệ mắc bệnh (incidence) thường dao động từ 20 đến 40 trường hợp mỗi năm, chủ yếu tập trung ở các bang miền Tây. Riêng tại Virginia, hay nói chung bờ Đông Hoa Kỳ, Hantavirus là bệnh cực kỳ hiếm gặp; trường hợp nhiễm hội chứng phổi (HPS/Hanta Pulmonary Syndrome) gần nhất được ghi nhận là vào năm 2021. Trước đó, một ca tử vong đáng chú ý đã xảy ra vào năm 2004 ở khu vực Tây Nam bang này.

Tại Việt Nam

Hantavirus không gây ra các đợt dịch lớn tại Việt Nam  nhưng vẫn âm thầm lưu hành. (3) Hai chủng phổ biến là Hantaan virus (HTNV) và Seoul virus (SEOV). Các nghiên cứu gần đây cho thấy tỷ lệ người có kháng thể (seroprevalence) với Hantavirus tại một số vùng lên tới khoảng 8,7%, cho thấy virus vẫn hiện diện trong quần thể chuột cống và chuột đồng.

Cả Hantaan virus (HTNV) và Seoul virus (SEOV) đều lây truyền qua các loài động vật gặm nhấm, nhưng có sự khác biệt quan trọng giữa các loài vật chủ (host species) của chúng. Trong khi HTNV chủ yếu liên quan đến một loài chuột đồng (Hình 3), thì SEOV lại đặc biệt gắn liền với loài chuột cống (Hình 4). 

Dưới đây là chi tiết về các loài vật chủ cho từng loại virus:

1. Hantaan Virus (HTNV)

Đây là chủng virus điển hình gây ra Hội chứng sốt xuất huyết kèm thận (HFRS/Hemorrhagic Fever Renal Syndrome)) tại khu vực Đông Á (đặc biệt là Hàn Quốc, Trung Quốc và các vùng lân cận).
1. Loài vật chủ: Chuột đồng lưng sọc (Striped Field Mouse).
2. Tên khoa học: Apodemus agrarius.
3. Đặc điểm: Loài này có một sọc đen chạy dọc sống lưng rất dễ nhận diện. Chúng thường sống ở các vùng nông nghiệp, cánh đồng lúa và khu vực ven rừng.

2. Seoul Virus (SEOV)

Khác với nhiều loại Hantavirus khác, Seoul virus có phạm vi phân bố toàn cầu vì vật chủ của nó là loài chuột di chuyển theo các tàu buôn đi khắp thế giới.

• Loài vật chủ chính: Chuột cống (Norway Rat / Brown Rat).
• Tên khoa học: Rattus norvegicus.
• Vật chủ phụ: Đôi khi cũng tìm thấy trên chuột nhắt đen (Black Rat) (Rattus rattus).
• Đặc điểm: Vì vật chủ là loài chuột cống đô thị, SEOV là loại Hantavirus duy nhất thường xuyên gây bệnh trong môi trường thành phố lớn, nơi con người tiếp xúc gần với rác thải và hệ thống cống rãnh. (Hình 4)

Hình 4: Chuột cống (Norway rat)

Bảng so sánh vật chủ của Hantavirus (4)

Lưu ý quan trọng: Sự khác biệt về vật chủ giải quyết được câu hỏi tại sao một số vùng lại có nguy cơ mắc bệnh khác nhau. Tại Việt Nam, nguy cơ lây nhiễm thường đến từ Seoul virus do sự hiện diện phổ biến của chuột cống trong các khu dân cư và kho bãi, thay vì chuột nai như ở Bắc Mỹ.

3. Hai Hội Chứng Lâm Sàng Chính

Hantavirus tấn công con người qua hai bệnh cảnh chính tùy thuộc vào chủng virus:

Hội chứng Phổi (Hantavirus Pulmonary Syndrome - HPS)

Thường gặp ở châu Mỹ. Virus tấn công mao mạch phổi, gây tích tụ dịch. Bệnh nhân có triệu chứng sốt, đau cơ, sau đó nhanh chóng rơi vào tình trạng suy hô hấp (respiratory distress) nghiêm trọng.

Hội chứng Thận (Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome - HFRS)

Phổ biến hơn ở khu vực Á-Âu (bao gồm Việt Nam), diễn tiến qua 5 giai đoạn:

4. Giai đoạn sốt (Febrile phase): Sốt cao, đau đầu, đau thắt lưng (lower back pain) và xuất hiện nốt xuất huyết (petechiae).

5. Giai đoạn hạ huyết áp (Hypotensive phase): Nguy cơ sốc do thoát dịch mao mạch.

6. Giai đoạn thiểu niệu (Oliguric phase): Lượng nước tiểu giảm mạnh, dẫn đến suy thận cấp (acute kidney injury).

7. Giai đoạn đa niệu (Diuretic phase): Thận hồi phục nhưng đi tiểu quá nhiều, dễ mất điện giải.

8. Giai đoạn hồi phục (Recovery phase).

Tại các nước Đông Nam Á như Việt Nam, để phân biệt sốt xuất huyết do virus Hanta (từ chuột) và virus Dengue (từ muỗi), các bác sĩ thường căn cứ vào biểu hiện lâm sàng của thận như: đau thắt lưng, diễn tiến thay đổi lượng nước tiểu (từ thiếu niệu sang đa niệu), kết hợp với tình trạng tăng bạch cầu và kết quả xét nghiệm huyết thanh (serologic test).

4. Điều Trị Hỗ Trợ (Supportive Treatment)

Hiện chưa có thuốc kháng virus (antiviral drugs) đặc hiệu hay vaccine phổ biến, vì vậy việc cứu sống bệnh nhân phụ thuộc hoàn toàn vào các biện pháp hỗ trợ:

• Hỗ trợ hô hấp: Thở oxy, đặt nội khí quản (intubation) hoặc dùng máy tim phổi nhân tạo (ECMO).
• Hỗ trợ thận: Thực hiện lọc máu (dialysis) trong giai đoạn suy thận cấp.
• Duy trì huyết áp: Truyền dịch tĩnh mạch (intravenous hydration) và dùng thuốc vận mạch để chống sốc.

5. Biện Pháp Phòng Ngừa Và Cách Ly

Bài học thực tế từ đời sống

• Khi đi cắm trại (camping): Tuyệt đối không ngủ gần hang chuột.
• Vệ sinh nhà cửa/kho bãi: Khi vào một ngôi nhà, ga-ra (garage) hay hầm nhà (basement) lâu ngày đóng kín:

◦ Phải mở cửa thông gió ít nhất 1 tiếng đồng hồ trước khi vào.

◦ Không quét khô: Tuyệt đối không dùng chổi quét bụi trực tiếp vì phân/nước tiểu chuột khô sẽ bay lên và bạn sẽ hít phải.

◦ Khử khuẩn: Phải xịt thuốc sát trùng (disinfectant) lên bụi bặm cho ướt rồi mới dọn dẹp.

Trên tàu du lịch hoặc môi trường tập thể

Trong trường hợp bùng phát trên tàu, cần áp dụng nghiêm ngặt các biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn (infection control):

• Cách ly (Isolation): Sử dụng phòng ngừa chuẩn (Standard precautions) như rửa tay, dùng thuốc sát trùng tay; kết hợp với phòng ngừa qua giọt bắn (Droplet precautions) như mang khẩu trang.
• Kiểm soát động vật gặm nhấm (Rodent control): Bịt kín các kẽ hở và rà soát kho thực phẩm.
• Theo dõi sức khỏe: Giám sát hành khách trong vòng 8 tuần (thời gian ủ bệnh tối đa). Hantavirus là một căn bệnh nguy hiểm với tỷ lệ tử vong cao, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể chủ động phòng tránh bằng cách giữ vệ sinh môi trường sống và thận trọng khi tiếp xúc với những khu vực có dấu vết của loài gặm nhấm.

Trên bình diện lớn hơn của y tế cộng đồng và thế giới, tuy một giống Hantavirus có thể lây từ người sang người nếu có tiếp xúc rất gần gũi, theo WHO, khả năng để Hantavirus trở nên một đại dịch vẫn nhỏ. Tuy nhiên đây là một trường hợp cho thấy nỗi sợ hãi và chính trị có thể nhanh chóng áp đảo các phản ứng hợp lý về sức khỏe cộng đồng. Sau khi covid-19 phơi bày những chi phí thảm khốc của sự chậm trễ, phủ nhận không dám nhìn vào sự thật (denial) và hành động toàn cầu rời rạc, thế giới dường như vẫn sẵn sàng lặp lại những sai lầm tương tự một cách nguy hiểm nếu một trường hợp tương tự xảy ra (5). ⁵

Bác sĩ Hồ Văn Hiền
Ngày 8 tháng 5 năm 2026

(Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Thông tin trong bài viết về virus Hanta này chỉ mang tính chất tham khảo và chia sẻ kiến thức. Nội dung này không thay đổi hay thay thế cho các chẩn đoán, tư vấn hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ và chuyên gia y tế. Độc giả tuyệt đối không tự ý áp dụng nếu không có chỉ định chuyên môn. Trong trường hợp nghi ngờ nhiễm bệnh, vui lòng liên hệ ngay với cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám kịp thời.)

Tham khảo và chú thích:

1. https://apple.news/AUwZL1CUxT-2dl0tKQ1FOFw
2.

a) Nhóm 40 hành khách này đã rời tàu sau khi ca tử vong đầu tiên xảy ra trên tàu. Tại đây, họ đã thực hiện các thủ tục nhập cảnh và nhiều người sau đó đã di chuyển bằng đường hàng không.

b) Phân tán qua các chuyến bay thương mại
Từ Saint Helena, phần lớn nhóm này đã đáp chuyến bay thương mại đến Johannesburg, Nam Phi. Đây chính là điểm thắt nút quan trọng vì:
Tại Nam Phi: Một hành khách nữ (vợ của nạn nhân đầu tiên) đã đổ bệnh trên chuyến bay và tử vong sau khi hạ cánh tại Johannesburg.
Tại Thụy Sĩ: Một người đàn ông khác trong nhóm đã trở về nhà và sau đó có kết quả xét nghiệm dương tính với Hantavirus.
Tại Singapore: Hai cư dân Singapore (từng đi cùng chuyến bay từ St. Helena đến Johannesburg) đã được đưa vào cách ly tại Trung tâm Quốc gia về các Bệnh Truyền nhiễm (NCID) ngay khi vừa về nước.

c) Tình trạng hiện tại của nhóm "40 người"
Hiện tại, họ không tập trung ở một nơi mà đã phân tán về các quốc gia gốc của mình hoặc đang ở các điểm trung chuyển y tế:
-Đang bị cách ly/quản lý y tế: Nhiều người đang được các cơ quan y tế địa phương (như UKHSA của Anh, CDC của Nam Phi, và CDA của Singapore) giám sát chặt chẽ.
-Thời gian theo dõi: Do thời gian ủ bệnh (incubation period) của Hantavirus có thể lên đến 45 ngày, tất cả những người này đều được yêu cầu tự theo dõi sức khỏe và báo cáo ngay nếu có triệu chứng sốt hoặc khó thở

³ Huong VT, Yoshimatsu K, Luan VD, et al. Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome, Vietnam. Emerging Infectious Diseases. 2010;16(2):363-365.doi:10.3201/eid1602.091204.

⁴ Virus Hanta "Sin Nombre" này lần đầu tiên được xác định vào năm 1993, sau một đợt bùng phát của một căn bệnh hô hấp bí ẩn và có tính gây tử vong cao tại vùng Four Corners thuộc miền Tây Nam Hoa Kỳ (nơi giao nhau của bốn bang New Mexico, Arizona, Utah và Colorado).
Ban đầu được đặt tên là "virus Muerto Canyon" (virus Thung Lũng Chết), sau đó nó đã được đổi tên thành Sin Nombre (tiếng Tây Ban Nha nghĩa là "Không tên") nhằm tránh gây kỳ thị đối với khu vực địa lý này hoặc cộng đồng người Da Đỏ Navajo bản địa.
⁵ https://www.washingtonpost.com/opinions/2026/05/07/hantavirus-cruise-outbreak-is-warning-world/